Flisactwo

Flisactwo

Flisactwo – profesja polegająca na rzecznym spławie towarów.

Flisacy, nazywani również flisami, fliśnikami lub orylami, zajmowali się flisem, czyli rzecznym transportem towarów. Zwykle przewozili zboże i drewno uformowane w tratwy, a najczęściej uczęszczaną trasą był spław Wisłą do Gdańska. Dawniej w Polsce osobami trudniącymi się flisactwem byli przede wszystkim chłopi, którzy zamieszkiwali nadrzeczne wsie. Spław towarów często stanowił dla nich dodatkowe, sezonowe, źródło dochodu. Na przestrzeni lat flisacy, będąc specyficzną grupą zawodową, wykształcili swój własny folklor, obejmujący gwarę, nazewnictwo, pieśni i obrzędy.

Flisactwo funkcjonowało już we wczesnym średniowieczu. Jednak jego szczególny rozkwit przypada na XVI–XVIII wiek, co wiązało się z rozwojem spławu zboża i produktów leśnych. Flisakami dowodził tzw. szyper, a na czele płynął tzw. retman, który kierował spływem i był odpowiedzialny za transport tratew. Dawniej flisactwo było bardzo popularną profesją, co przełożyło się na założenie w XVII wieku flisackiej organizacji podobnej do cechu rzemieślniczego, której król Władysław IV Waza nadał przywileje cechowe.

Dawniej flisactwo w Polsce stanowiło jedną z najważniejszych metod transportu oraz istotną gałąź gospodarki. Oprócz Wisły, która była najczęściej wykorzystywaną rzeką do spławów towarów, w transporcie wykorzystywano również np. Niemen czy Dniepr. Jednym z ważniejszych ośrodków flisackich w Polsce od XVI do XX wieku był Ulanów leżący u ujścia rzeki Tanwi do Sanu. Zwłaszcza wiek XVIII był czasem intensywnego transportu rzecznego i handlu różnymi towarami. Flisacy z Ulanowa dostarczali wówczas wiele produktów z głębi kraju, m.in. drewno i inne artykuły drewnopodobne jak smoła czy dziegieć. Kiedy zaś wracali do domu, zwłaszcza na święto św. Barbary (uważaną za ich patronkę, chroniącą od gwałtownej i niespodziewanej śmierci), przywozili takie towary jak np. nici, igły, chusty czy korale.

W XIX wieku flisactwo zaczęło powoli zanikać, a jego zakres ograniczył się już tylko do spławu drewna w formie tratw. Sytuacja ta była spowodowana przede wszystkim nagłym rozwojem kolejnictwa w drugiej połowie XIX wieku. Nie wszędzie jednak przebiegało to równomiernie – np. w okolicach górnego i środkowego biegu Sanu linie kolejowe były rzadkością, więc działalność flisacka na tym obszarze nadal była powszechnie kontynuowana. Po II wojnie światowej transport rzeczny drewna został wznowiony, jednak w znacznie ograniczonym stopniu i nie spełniając cech wolnego rynku.

W 1991 roku, nawiązując do tradycji, w Ulanowie powstało Bractwo Miłośników Ziemi Ulanowskiej pw. św. Barbary. Stowarzyszenie to skupia wokół siebie środowisko flisackie, a jego głównym celem jest kultywowanie w różnych formach historycznego dziedzictwa flisaków. Jednym z największych osiągnięć bractwa było zorganizowanie pierwszego od prawie 50 lat spławu tratwami. Współcześnie działalność flisaków polega głównie na usługach turystyczno-rekreacyjnych, m.in. oferują spływy rzeczne, edukują w zakresie historii flisackiego Ulanowa czy prezentują tradycyjne potrawy. W 2014 roku flisackie tradycje z Ulanowa wpisano na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.

„Flisackie Tradycje Ulanowa” (Bractwo Flisackie)
„Flisackie Tradycje Ulanowa” (Bractwo Flisackie) „Spływ Dunajcem 1939 Trzy Korony Sokolica Flisacy” (Krzysztof)
„Flisacy Nr 285” (Bydgoszcz na Taśmie)
„Flisactwo Ulanów UNESCO” (Tomasz Skiba)
„Niezwykly Swiat – Polska – Flisacy z Ulanowa – Spływ cz. 1” (Niezwykły Świat)
„Niezwykly Swiat – Polska – Flisacy z Ulanowa – Spływ cz. 2” (Niezwykły Świat)